MS: Projekt „Zrozumieć - pomóc” - dostępność wymiaru sprawiedliwości dla osób neuroróżnorodnych (komunikat)

- Ministerstwo Sprawiedliwości informuje:

Osoby neuroróżnorodne przetwarzają świat w unikalny sposób. Ich uwaga, pamięć czy zmysły działają według innego schematu, co sprawia, że często dostrzegają szczegóły niewidoczne dla innych i myślą nieszablonowo. Jednocześnie są bardziej narażone na przeciążenia sensoryczne wywołane hałasem, stresem czy szybkim tempem. To powoduje, że tradycyjne procedury sądowe i procesowe mogą stanowić dla nich prawdziwą barierę.

Ministerstwo Sprawiedliwości zainicjowało kampanię „Zrozumieć -pomóc”, której celem jest kompleksowe zwiększenie dostępności i przyjazności wymiaru sprawiedliwości dla osób neuroróżnorodnych. To długofalowa i systemowa inicjatywa, integrująca wiedzę prawniczą, psychologiczną i doświadczenia samych osób neuroróżnorodnych.

Dostępność dla osób neuroróżnorodnych w sądach i prokuraturze to nie tylko infrastruktura, dokumenty czy formalne procedury. To przede wszystkim sposób, w jaki się komunikujemy, słuchamy i reagujemy – podkreśla Jarosław Konopka zastępca dyrektora Departamentu Kadr i Organizacji Sądów Powszechnych i Wojskowych w resorcie sprawiedliwości.

Nieprzewidywalność sytuacji, skomplikowany język, presja czasu, hałas czy nadmiar bodźców mogą wywołać przeciążenie sensoryczne. To nie wynika z złej woli ani braku współpracy, lecz jest naturalną reakcją na trudne warunki. Dlatego najważniejsza jest empatia. Nie oznacza ona zmiany prawa ani stronniczości, lecz zrozumienie indywidualnych potrzeb drugiego człowieka. Czasem wystarczy spokojny ton, klarowne wyjaśnienie kolejnych kroków, cierpliwość na odpowiedź czy umożliwienie obecności osoby wspierającej - dla wielu osób to właśnie te działania robią różnicę między lękiem a poczuciem bezpieczeństwa – dodał.

Założenia kampanii:

- Jasna i prosta komunikacja - pracownicy wymiaru sprawiedliwości mają stosować prosty, zrozumiały język, unikać prawniczego żargonu i metafor, które mogą być niezrozumiałe dla osób neuroróżnorodnych. Ważne jest też upewnianie się, czy osoba dokładnie rozumie pytania i informacje.

- Przewidywalność i struktura - procedury sądowe mają być wyjaśniane krok po kroku, by zmniejszyć lęk wynikający z niepewności i ułatwić orientację w przebiegu procesu.

- Ograniczenie bodźców sensorycznych - zapewnienie spokojnego, wyciszonego otoczenia, eliminacja nadmiernego hałasu i zabiegów, które mogą powodować przeciążenie sensoryczne.

- Czas na odpowiedź - osobom neuroróżnorodnym należy dawać więcej czasu na przetworzenie informacji i udzielenie odpowiedzi, bez wywierania presji.

- Unikanie ocen zachowań - nietypowe reakcje, brak kontaktu wzrokowego czy powtarzalne ruchy (tzw. stimy) nie są oznaką kłamstwa czy braku szacunku, lecz naturalnym sposobem radzenia sobie ze stresem czy przeciążeniem.

- Formułowanie krótkich, jasnych pytań - pytania powinny być podzielone na mniejsze części i zadawane bezpośrednio do osoby w pierwszej osobie liczby pojedynczej.

- Możliwość wsparcia - osoby biorące udział w czynnościach procesowych mogą korzystać z obecności osoby wspierającej lub tłumacza komunikacji, a także używać narzędzi sensorycznych, takich jak gniotki, słuchawki wygłuszające czy przyciemniane okulary, aby zmniejszyć napięcie i stres.

- Elastyczność procedur - możliwe są przerwy w trakcie czynności procesowej, gdy osoba wykazuje oznaki przeciążenia sensorycznego lub emocjonalnego, oraz możliwość opuszczenia miejsca czynności na czas przerwy.

- Szacunek i empatia - wszelkie działania mają odbywać się z poszanowaniem godności osób neuroróżnorodnych, w spokojnym i nieprotejsjonalnym tonie, co buduje zaufanie i bezpieczeństwo.

- Wsparcie po trudnych sytuacjach - po gwałtownej reakcji (meltdown) konieczne jest zapewnienie odpoczynku, przewidywalnego otoczenia oraz możliwości zebrania myśli.

Dlaczego te zmiany są ważne?

Osoby neuroróżnorodne napotykają na wyzwania wynikające z różnic w przetwarzaniu informacji oraz reakcjach na bodźce sensoryczne, co może utrudniać ich pełne i skuteczne uczestnictwo w procesach sądowych. Niezrozumienie komunikatów i nadmiar stresu mogą prowadzić do niezamierzonych trudności w przebiegu czynności procesowych.

Osoby neuroatypowe często mają trudności ze zrozumieniem poleceń podczas czynności procesowych. Nie wynikają one z braku chęci współpracy, lecz z faktu, że używany formalny i skomplikowany język jest dla nich trudny do przyswojenia. Ważne jest również zastosowanie innego, mniej formalnego i urzędowego podejścia - bardziej opartego na empatii, cierpliwości oraz szacunku dla ich indywidualnych potrzeb, wynikających z odmiennego sposobu funkcjonowania neurologicznego -mówi Agnieszka Paterak prowadząca stronę „Neuroatypowa”, a także szkolenia oraz warsztaty na temat neuroróżnorodności.

Projekt wspiera realizację idei wymiaru sprawiedliwości przyjaznego każdemu obywatelowi, zgodnie z obowiązującą ustawą o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami. Działa na rzecz wyeliminowania niezamierzonych barier, które wynikają z niewiedzy i braku zrozumienia.

Karta Dobrych Praktyk

Integralnym elementem kampanii jest „Karta Dobrych Praktyk” - dokument opracowany przez zespół ekspertów i osoby neuroróżnorodne, który dostarcza konkretnych wskazówek dla sędziów, prokuratorów, pełnomocników, kuratorów i koordynatorów ds. dostępności. Zawiera ona m.in. rekomendacje dotyczące jasnej komunikacji, elastycznego podejścia do uczestników postępowania, redukcji nadmiernych bodźców oraz wsparcia indywidualnego.

Projekt „Zrozumieć - pomóc” to nie tylko inicjatywa systemowa, ale przede wszystkim społeczna, angażująca osoby neuroróżnorodne, ekspertów i praktyków wymiaru sprawiedliwości. Budowanie empatii i zrozumienia, oparte na współdziałaniu i edukacji, to fundament dla tworzenia sprawiedliwego i dostępnego wymiaru sprawiedliwości, w którym każdy obywatel będzie miał równe prawa i szansę na sprawiedliwe traktowanie.

Więcej informacji tu: https://neuroroznorodnosc.ms.gov.pl/.

UWAGA: komunikaty publikowane są w serwisie PAP bez wprowadzania przez PAP SA jakichkolwiek zmian w ich treści, w formie dostarczonej przez nadawcę. Nadawca komunikatu ponosi odpowiedzialność za jego treść – z zastrzeżeniem postanowień art. 42 ust. 2 ustawy Prawo prasowe. (PAP)

kom/ azk/ mhr/