MS: Prawo do własnego głosu. Rządowy projekt likwiduje ubezwłasnowolnienie (komunikat)

- Ministerstwo Sprawiedliwości informuje:

Nowoczesne prawo szuka rozwiązań, które pozwolą realnie wspierać osoby starsze oraz osoby z niepełnosprawnościami w podejmowaniu decyzji, chroniąc jednocześnie ich niezależność. Odpowiedzią na te potrzeby jest przygotowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji, zakładający całkowite odejście od instytucji ubezwłasnowolnienia na rzecz podmiotowego wsparcia dopasowanego do indywidualnych potrzeb.

Przełomowa reforma, opracowana w Ministerstwie Sprawiedliwości realizuje postanowienia art. 12 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych. Przepisy te ostatecznie likwidują archaiczną instytucję ubezwłasnowolnienia, zastępując ją elastycznym systemem wsparcia, który gwarantuje godność, ochronę prawną i zachowanie autonomii obywateli.

W tej zmianie chodzi o to, żeby przejść od zastępowania ludzi w ich decyzjach do wspierania ich w samodzielnym decydowaniu z zachowaniem maksymalnej możliwej autonomii. To ważny krok do stworzenia lepszego, bardziej otwartego na wszystkich i sprawiedliwego społeczeństwa – podkreśla wiceminister Arkadiusz Myrcha, który w resorcie odpowiadał za realizację projektu nowych przepisów.

Dlaczego ubezwłasnowolnienie musiało odejść w przeszłość?

Ubezwłasnowolnienie działa w polskim prawie od 1964 roku. Stworzono je po to, by pomagać osobom, które wskutek zaburzeń psychicznych, niepełnosprawności intelektualnej lub uzależnienia nie są w stanie same decydować o sobie i swoich sprawach.

Ubezwłasnowolnienie ma chronić majątek i dobro osób, które ze względu na zdrowie nie są w stanie same nim kierować. W zależności od sytuacji sąd może orzec ubezwłasnowolnienie całkowite lub częściowe.

Rozwiązanie to budzi jednak wiele sprzeciwów. Krytycy wskazują, że zamiast wspierać samodzielność danej osoby, po prostu zabiera jej prawa i każe decydować za nią innym.

Na czym polega ubezwłasnowolnienie całkowite?

Rozwiązanie to stosuje się wobec osób, które ukończyły 13. rok życia i wskutek zaburzeń psychicznych, niepełnosprawności intelektualnej, a także uzależnień (np. od alkoholu czy narkotyków) nie są w stanie kierować swoimi działaniami. Osobie takiej sąd ustanawia opiekę prawną (chyba że wciąż podlega ona władzy rodzicielskiej).

Ubezwłasnowolnienie całkowite: oznaczało całkowitą utratę zdolności do czynności prawnych. Osoba dotknięta tą decyzją nie mogła samodzielnie dokonywać żadnych czynności - od sporządzenia testamentu, zawarcia małżeństwa czy uznania dziecka, po codzienne zakupy w sklepie. Wszelkie decyzje w jej imieniu podejmował opiekun prawny.

Czym charakteryzuje się ubezwłasnowolnienie częściowe?

Ten rodzaj ograniczenia dotyczy wyłącznie osób pełnoletnich, których stan zdrowia nie uzasadnia całkowitego ubezwłasnowolnienia, lecz wymaga pomocy do prowadzenia ich spraw. Podłożem są te same przyczyny medyczne i społeczne (zaburzenia psychiczne, uzależnienia, niepełnosprawność intelektualna). Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę.

Ubezwłasnowolnienie częściowe: ograniczało zdolność do czynności prawnych, pozwalając jedynie na podejmowanie decyzji w określonym zakresie, w tym w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego. Przy ważniejszych wymagana była zgoda kuratora.

Krytyka ubezwłasnowolnienia koncentrowała się na jego nadmiernej restrykcyjności, braku elastyczności oraz orzekaniu bezterminowym (zazwyczaj do końca życia), co prowadziło do postrzegania obywatela wyłącznie przez pryzmat jego deficytów, a nie potencjału i woli.

Godność, autonomia i wsparcie zamiast zastępowania

Nowy model wspieranego podejmowania decyzji opiera się na fundamencie praw człowieka. Jego kluczowym założeniem jest bezwzględne zachowanie pełnej zdolności do czynności prawnych u każdej osoby dorosłej. Osoba wspierana pozostaje jedynym podmiotem i głównym decydentem w swoich sprawach, a państwo zapewnia jej pomoc dostosowaną do indywidualnych potrzeb wynikających np. z niepełnosprawności intelektualnej, fizycznej, schorzeń wieku podeszłego (takich jak demencja starcza czy choroba Alzheimera) lub innych trudności życiowych.

Elastyczne instrumenty wsparcia

W miejsce dotychczasowego ubezwłasnowolnienia projekt ustawy wprowadza cztery dopasowane formy pomocy:

1. Asystent Prawny - oparty na dobrowolnym, pisemnym porozumieniu między osobą potrzebującą pomocy a wybranym asystentem. Pomaga zrozumieć przepisy prawa, umowy i dokumenty urzędowe oraz towarzyszy wspieranemu podczas wizyt w urzędach czy u lekarza. Asystent nie podejmuje żadnych decyzji za osobę wspieraną ani nie działa w jej imieniu.

2. Kurator Wspierający - ustanawiany przez sąd na czas określony (co do zasady do 5 lat) w sytuacjach potrzeby faktycznego wsparcia w prowadzeniu przez osobę wspieraną jej własnych spraw. Działa analogicznie do asystenta, pomagając w procesie decyzyjnym, bez prawa do reprezentowania czy składania oświadczeń woli.

3. Kurator Reprezentujący - stosowany przez sąd wyłącznie w sytuacjach, gdy osoba - mimo wsparcia -nie jest w stanie samodzielnie dokonywać określonych czynności prawnych. Sąd precyzyjnie określa obszar jego działania: od pojedynczej sprawy, przez wyznaczoną kategorię spraw (osobistych lub majątkowych), a w sytuacjach wyjątkowych -do prowadzenia wszelkich spraw.

4. Pełnomocnik Rejestrowany - narzędzie zabezpieczenia interesów na przyszłość, ustanawiane u notariusza. Pozwala obywatelowi samodzielnie wyznaczyć zaufaną osobę, która przejdzie do reprezentowania jego spraw osobistych, majątkowych, zdrowotnych i urzędowych na wypadek ewentualnej utraty zdolności decyzyjnej w przyszłości (z wyłączeniem prawa do głosowania w wyborach).

Gwarancje bezpieczeństwa, kontrola sądowa i Rejestr Pełnomocnictw

Projekt wprowadza kompleksowy system mechanizmów ochronnych zapobiegających nadużyciom:

- Terminowość: instrumenty sądowe (kuratorzy) będą ustanawiane czasowo - standardowo na okres do 5 lat (wyjątkowo do 10 lat w stanach zdrowotnych nierokujących poprawy), po czym sąd przeprowadzi ponowną ocenę sytuacji.

- Nadzór sądowy: kurator reprezentujący oraz umocowany pełnomocnik rejestrowany będą podlegali nadzorowi sądu oraz będą zobowiązani do uzyskiwania zezwolenia sądu nadzorującego na dokonywanie najistotniejszych czynności w imieniu osoby wspieranej.

- Centralny Rejestr Pełnomocnictw: baza danych ułatwiająca m.in. bankom, urzędom i sądom natychmiastową oraz bezpieczną weryfikację umocowań pełnomocnika rejestrowanego.

- Opinie biegłych i odwołania: każde postanowienie sądu będzie mogło zostać zaskarżone, a wydanie decyzji poprzedzone będzie opiniami specjalistów (np. lekarzy, psychologów).

Polska na tle europejskich reform

Przyjęcie reformy jest bezpośrednim wykonaniem art. 12 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, ratyfikowanej przez Polskę w 2012 roku. Wpisuje to Polskę w czołowy trend nowoczesnych państw europejskich:

- Austria: ubezwłasnowolnienie zastąpiono zarządzeniem (Sachwalterschaft) oraz pełnomocnictwem na przyszłość. Zdolność prawna małoletnich zależy od wieku.

- Niemcy: zastąpiono ubezwłasnowolnienie systemem opieki nad dorosłymi. Sąd precyzyjnie określa katalog czynności wymagających zgody opiekuna, pozostawiając podopiecznemu swobodę w drobnych sprawach codziennych (model zbliżony do polskiego ubezwłasnowolnienia częściowego). Wprowadzono też pełnomocnictwo na przyszłość oraz wymóg zgody zainteresowanego na osobę opiekuna.

- Holandia: wprowadzono instytucję mentoringu (także profilaktycznie na przyszłość). Mentor reprezentuje dorosłego głównie w kwestiach opieki i leczenia oraz doradza w innych sprawach, dążąc do jak największej samodzielności podopiecznego. Przy wyborze mentora sąd uwzględnia w pierwszej kolejności wolę pacjenta oraz jego partnera lub najbliższą rodzinę.

- Francja: przepisy różnicują poziom ochrony zależnie od stanu zdrowia – przypomina to polski podział na ubezwłasnowolnienie częściowe i całkowite. Przy lżejszych stanach stosuje się kuratelę (pomoc doradczą), a przy trwałych i głębokich zaburzeniach - opiekę (stałą reprezentację w sprawach majątkowych i osobistych).

- Szwecja: Zniesiono ubezwłasnowolnienie na rzecz trzech form: powiernictwa (trusteeship - utrata zdolności prawnej wyłącznie w sferach wskazanych przez sąd), kustodii (custodianship - doradztwo i asysta bez utraty zdolności) oraz pełnomocnictwa udzielanego na przyszłość, które wyklucza potrzebę ingerencji sądowej.

- Włochy: stosują dwutorowy model - tradycyjne ubezwłasnowolnienie (interdizione dla ciężkich przypadków, uzależnień czy braku edukacji osób niepełnosprawnych sensorycznie) oraz administrację wsparcia (amministrazione di sostegno). Administrator pomaga jedynie w zakresie ściśle określonym przez sąd, a w pozostałym obszarze beneficjent zachowuje pełną zdolność do czynności prawnych.

Przełom w polskim prawie staje się faktem, a symbolicznym otwarciem szerokiej dyskusji będzie sejmowe wysłuchanie publiczne 2 września br., gromadzące ekspertów, środowiska prawnicze oraz reprezentantów osób z niepełnosprawnościami. Do wejścia nowych regulacji w życie minie jednak rok od ich ogłoszenia. Czas ten jest niezbędny, by przeprowadzić cykl odpowiednich szkoleń, a także wdrożyć systemy teleinformatyczne gotowe na sprawne funkcjonowanie nowego modelu wsparcia.

UWAGA: komunikaty publikowane są w serwisie PAP bez wprowadzania przez PAP SA jakichkolwiek zmian w ich treści, w formie dostarczonej przez nadawcę. Nadawca komunikatu ponosi odpowiedzialność za jego treść – z zastrzeżeniem postanowień art. 42 ust. 2 ustawy prawo prasowe.(PAP)

kom/ jj/ mhr/