Banknoty: dzieła sztuki codziennego użytku

Pewnie nikogo w Polsce nie zaskoczą pieniądze z wizerunkiem sławnych postaci. Europejczycy przywykli też do banknotów euro pokazujących dziedzictwo architektoniczne kontynentu. Barbara Bernat, utalentowana studentka grafiki z Budapesztu postanowiła zerwać z dotychczasową tradycją w projektowaniu banknotów i stworzyć projekt fikcyjnego euro... ze zwierzętami.

Każdy z pięciu nominałów jej autorstwa, na przedniej stronie przedstawia jedno zwierzę. Na odwrocie natomiast znajduje się roślina, kojarzona z danym gatunkiem zwierząt. Uważny obserwator zauważy też pewnie, że zwierzęta rosną razem z wartością nominału. Na najmniejszym o wartości 5 euro znajduje się jaszczurka. Największy, o nominale 100 euro, został ozdobiony rysunkiem jelenia. Całość zdecydowanie wyróżnia się na tle współczesnych banknotów będących w obiegu państw europejskich.

"Zaprojektowałam i wykonałam pięć nominałów w formie dziesięciu akwafort. Każda strona powstała jako oddzielny miedzioryt. Ta subtelna i wyrafinowana forma reprodukcji pozwala mi naśladować oryginalną technikę używaną w przeszłości do produkcji banknotów, czyli druk wklęsły. Moim celem było stworzenie kompletnej serii z wyraźnym wzorem, który wykracza poza tradycję wytwarzania banknotów" - tłumaczy autorka projektu na profilu w portalu Behance, gdzie zaprezentowała swoją pracę szerokiej publiczności.

Tradycja trzyma się mocno

Projekt Barbary Bernat niewątpliwie może się podobać. Ale musimy rozczarować tych, którzy mają nadzieję na to, że niebawem w ich portfelu znajdą się dokładnie takie banknoty. Sama wizja artysty czy pomysł na wykonanie grafiki to zaledwie wstęp do skomplikowanego procesu projektowania i produkcji papierowych pieniędzy.

"To ciekawa propozycja. Widać duży talent autorki, te akwaforty mają prawo się podobać - ocenia Marzena Sadecka z Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych, firmy, która od blisko 100 lat jest narodowym wytwórcą pieniędzy i dokumentów. - Ale żeby takie banknoty ujrzały światło dzienne, projekt musiałby zostać dostosowany do wymagań technicznych i funkcjonalnych oraz zawierać różnego rodzaju zabezpieczenia".

Niewiele osób bowiem zdaje sobie sprawę, że grafika widoczna na banknotach ma nie tylko cieszyć oko, lecz także spełnia bardzo praktyczne funkcje. W rysunkach zawarte są liczne, widoczne i niewidoczne gołym okiem zabezpieczenia, które mają uniemożliwić fałszerzom podrabianie pieniędzy.

"Obecnie produkowane banknoty posiadają trzy poziomy zabezpieczeń przed fałszowaniem - wyjaśnia Ewelina Jakielaszek, ekspert PWPW od zabezpieczeń dokumentów. - Poziom pierwszy to zabezpieczenia, które muszą być widoczne i rozpoznawalne przez każdego użytkownika i nie wzbudzać wątpliwości co do autentyczności. To na przykład znak wodny czy elementy graficzne zmieniające kolor w zależności od kąta patrzenia".

Aby rozpoznać zabezpieczenia drugiego poziomu oprócz wiedzy potrzebne są proste narzędzia takie jak lupa czy lampa UV. Ale każdy z banknotów ma też najwyższy, trzeci poziom zabezpieczeń - o których wiedzą tylko eksperci i które wymagają specjalistycznego sprzętu. Wszystkie trzy rodzaje zabezpieczeń muszą się zmieścić na stosunkowo niewielkim skrawku banknotowego papieru.

"Projektowanie banknotów to często konieczność bolesnych wyborów między walorem artystycznym a wymaganiami technicznymi. Trudno jest osiągnąć kompromis pomiędzy mała? powierzchnia? banknotu, a wprowadzeniem zabezpieczeń w taki sposób, aby wypełniały swoje funkcje" - mówi Jerzy Dziemidowicz z PWPW, nadzorujący prace nad modernizacją polskich banknotów, które Narodowy Bank Polski wymienia na nowe od blisko roku.

Jakby tego było mało, ostateczny projekt graficzny musi uwzględniać także różne techniki druku stosowane w produkcji banknotów, rodzaj użytego podłoża (nie zawsze jest to papier) a nawet to, jak w przyszłości będzie wyglądał obieg wyemitowanych pieniędzy. Trwająca właśnie modernizacja i wymiana polskich banknotów na nowe była potrzebna nie tylko po to, aby zwiększyć ich bezpieczeństwo i utrudnić życie fałszerzom. Od początku lat 90-ych, kiedy pierwsze banknoty po denominacji trafiły na rynek, zmienił się sposób ich liczenia i sortowania np. w bankach. Kiedyś robili to ludzie i banknoty były projektowane i produkowane tak, aby ułatwić im tę pracę. Dziś robią to maszyny, codziennością stały się bankomaty oraz kasy automatyczne - więc projekt należało dostosować także pod tym kątem.

"Proces projektowania banknotów jest złożony, bardzo ważna jest w nim dobra współpraca między projektantem, emitentem oraz producentem - mówi Marzena Sadecka z Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych. - Dobrze zaprojektowany banknot uwzględnia nie tylko wymagania funkcjonalne i techniczne, powinien się też podobać, budzić pozytywne skojarzenia u użytkowników, być niekontrowersyjny, a także uwzględniać uwarunkowania i przyzwyczajenia konkretnego społeczeństwa: czy ludzie będą nosić te banknoty w kieszeni, portfelu czy bucie; czy zazwyczaj składają je wzdłuż czy w poprzek, czy umieją rozpoznawać oznaczenia nominałów".

Z wyżej opisanych powodów, prace nad projektowaniem nowych lub modernizacją starych banknotów często trwają latami i poprzedzone są licznymi testami. Co ciekawe, wszystkie polskie banknoty, które można było spotkać w obiegu przez ostatnie pół wieku zaprojektowała jedna osoba - Andrzej Heidrich. W tym kontekście bez przesady można powiedzieć, że to najpopularniejszy w Polsce artysta - choć pewnie niewiele osób na co dzień stykających się z jego dziełami - jest tego faktu świadoma.

Oryginalne grafiki można zobaczyć na profilu Barbary Bernat w portalu Behance: https://www.behance.net/gallery/19414395/Hungarian-paper-money

Nie wszystkie projekty banknotów Andrzeja Heidricha doczekały się realizacji.