MS: Pakiet prawa rodzinnego dla dobra dzieci - kompleksowa reforma (komunikat)

- Ministerstwo Sprawiedliwości informuje:

Dziecko w obliczu rozstania rodziców niemal zawsze staje się najbardziej bezbronną stroną rodzinnego kryzysu. Właśnie dlatego w sprawach rodzinnych kluczowe staje się postawienie dobra dziecka na pierwszym miejscu, jako wartości nadrzędnej, która musi definiować ramy i cel postępowania sądowego.

Dotychczasowy model, zdominowany nierzadko przez walkę o dziecko, wykazanie winy, odciągał uwagę od tego, co najważniejsze, od minimalizowania stresu najmłodszych członków rodziny, którzy potrzebują realnego wsparcia, rozwiązań ułatwiających współpracę rodziców oraz państwa, które potrafi ich skutecznie ochronić.

Odpowiedzią na te wyzwania jest przygotowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości pakiet prawa rodzinnego, oparty na doświadczeniu tych, którzy są najbliżej ludzkich dramatów: sędziów, psychologów, kuratorów sądowych oraz organizacji społecznych.

Reforma opiera się na trzech kluczowych filarach, które zmieniają filozofię myślenia o prawie rodzinnym:

- Dziecko nie jest dobrem do podziału. Każde dziecko ma prawo do wychowania przez oboje rodziców. Rolą sądu nie jest moralna ocena dorosłych, ale rzetelna weryfikacja ich kompetencji rodzicielskich, gdzie priorytetem staje się utrzymanie i pielęgnowanie więzi dziecka z matką i ojcem.

- Wspieramy porozumienie, a nie konflikt. Nowe przepisy stawiają na współpracę między rozstającymi się rodzicami, dążenie do ugody i znacznie szybsze rozwiązywanie sporów, aby oszczędzić dzieciom konsekwencji przewlekłych procesów.

- Inwestycja w przyszłość. Stabilne warunki do rozwoju najmłodszych to fundament silnego, zdrowego społeczeństwa.

- Rodzice mogą się rozstać. Dziecko nie może stracić rodzica. Nasza reforma jest po stronie dziecka i stabilności polskiej rodziny. Budujemy nowoczesne i skuteczne państwo, które chroni najmłodszych przed skutkami konfliktów dorosłych - mówi minister sprawiedliwości Waldemar Żurek.

- Dziś system często wydłuża i zaostrza spór: rozwody trwają latami, a kwestie winy stają się osią konfliktu, który utrudnia porozumienie w sprawach dotyczących dzieci. Reforma to zmienia. Państwo przestanie być jedynie arbitrem w sporze dorosłych, a skupia się na ochronie małoletnich i stabilizacji ich sytuacji - dodaje.

Piecza współdzielona - fundament odpowiedzialnego rodzicielstwa

Projekt wprowadza do kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ustawową definicję pieczy współdzielonej jako jednej z form wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej po rozwodzie, separacji lub rozstaniu rodziców.

To kluczowa zmiana, która porządkuje stan prawny i odpowiada współczesnym realiom. W 2023 r. już ponad 76% spraw rozwodowych kończyło się pozostawieniem władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom.

- Wprowadzamy definicję pieczy współdzielonej do kodeksu rodzinnego po raz pierwszy w historii. Dziecko nie jest dobrem do podziału. Przy rozstaniu rodziców obciążenie dziecka należy zminimalizować. Chcemy, żeby dziecko miało stałe i bezpieczne miejsce zarówno u mamy, jak i u taty, a rodzice wspólnie odpowiadali za jego wychowanie – chodzi o stałość, ciągłość i aktywną obecność obojga – podkreśla Dorota Łopalewska, sędzia rodzinna, dyrektorka Departamentu Spraw Rodzinnych i Nieletnich.

Nowe rozwiązanie to:

- Jasna definicja. Sprawowanie bieżącej opieki nad dzieckiem w powtarzających się okresach - niekoniecznie równych - przy zachowaniu wspólnej odpowiedzialności obojga rodziców.

- Równowaga i zaangażowanie. Rzeczywisty, porównywalny udział obojga rodziców w wychowaniu dziecka oraz podejmowaniu decyzji dotyczących jego spraw;

- Ochrona więzi. Zapobieganie izolacji dziecka od jednego z rodziców i sprzyjanie utrzymaniu relacji rodzinnych po rozstaniu.

- Brak automatyzmu. Rozwiązanie to wprowadza model dostosowany do indywidualnej sytuacji dziecka i rodziny. Sąd każdorazowo oceni, czy piecza współdzielona leży w najlepszym interesie dziecka.

Piecza współdzielona jest jedną z możliwych form wykonywania władzy rodzicielskiej. Nie będzie orzekana w sytuacjach przemocy ani zagrożenia dobra dziecka.

Projekt określa także kryteria, które sąd powinien brać pod uwagę przy orzekaniu pieczy współdzielonej, m.in. dobro dziecka, jego wiek i stan zdrowia, zdanie dziecka, zdolność rodziców do współpracy, odległość między miejscami zamieszkania oraz dotychczasowy podział obowiązków.

Możliwe będzie również orzekanie pieczy współdzielonej w ramach zabezpieczenia na czas trwania postępowania, tak aby długotrwały proces nie prowadził do zerwania więzi dziecka z jednym z rodziców.

- Sąd będzie oczekiwał od rodziców dojrzałości i gotowości do sprawowania pieczy nad dzieckiem. Nie będziemy narzucać opieki, ale zasada będzie jasno określona: dziecko ma prawo do obu rodziców, a rodzice muszą współpracować, dostosowując swoje życie do potrzeb dziecka – szkoły, lekarza, zajęć dodatkowych – zaznacza dyrektor Łopalewska.

Nakaz alimentacyjny - szybkie i skuteczne wsparcie dla dziecka

Jednym z ważnych elementów reformy jest wprowadzenie alimentów podstawowych oraz możliwości elektronicznego postępowania w tych sprawach. To maksymalnie uproszczona procedura, która pozwala szybko uzyskać wsparcie finansowe dla dziecka w sytuacji, gdy obowiązek alimentacyjny nie został wcześniej ustalony uprzednim wyrokiem sądu, ugodą ani aktem notarialnym.

- Alimenty nie są karą. Są gwarancją bezpieczeństwa dziecka i wsparciem dla słabszego ekonomicznie rodzica. Państwo musi reagować szybko, kiedy dziecko doświadcza przemocy ekonomicznej, a taką jest uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego - mówi szef resortu sprawiedliwości.

Jak to działa w praktyce?

- Wygodna droga elektroniczna. Pozew można wnieść za pośrednictwem systemu teleinformatycznego. Wtedy cały proces jest cyfrowy, co eliminuje konieczność osobistego stawiania się w sądzie czy wysyłania dokumentów pocztą. Pozew będzie można również złożyć w wersji drukowanej.

- Minimum formalności i automatyzacja. Do pozwu dołącza się jedynie oświadczenia (składane pod rygorem odpowiedzialności karnej) potwierdzające, że drugi rodzic nie łoży na utrzymanie dziecka. System jest zintegrowany z rejestrami publicznymi (np. PESEL), dzięki czemu sam weryfikuje więzy pokrewieństwa i nie ma potrzeby dołączania odpisów aktów urodzenia.

- Referendarz zamiast sędziego. Możliwość wydania nakazu przez referendarza sądowego pozwala na maksymalne przyspieszenie biegu sprawy i odciążenie sędziów, którzy mogą skupić się na bardziej skomplikowanych procedurach.

- Decyzja w 7 dni. Sąd lub referendarz sądowy ma obowiązek wydać nakaz w terminie do 7 dni od dnia wniesienia kompletnego i prawidłowego pozwu.

- Natychmiastowa wykonalność. Nakaz wydany w tym postępowaniu staje się natychmiast wykonalny. Jeśli zobowiązany rodzic unika płacenia, sprawę można skierować do egzekucji komorniczej.

Co w przypadku sprzeciwu drugiego rodzica?

Pozwany rodzic ma prawo wnieść sprzeciw w ciągu 14 dni od doręczenia nakazu. Jeśli to zrobi, nakaz traci moc w całości, a sprawa zostaje przekazana do rozpoznania sądowi w zwykłym trybie. Co ważne, dziecko nie zostaje wtedy bez pieniędzy. Aby zapewnić ciągłość finansową, sąd automatycznie wydaje postanowienie o zabezpieczeniu alimentów na czas trwania procesu.

Jasne zasady i stabilność na lata

- Powiązanie z płacą minimalną i automatyczna waloryzacja. Kwota alimentów podstawowych stanowi określony procent minimalnego wynagrodzenia (zależny od liczby dzieci). Będzie ona co roku (od 1 marca) automatycznie aktualizowana wraz ze wzrostem płacy minimalnej – bez konieczności składania nowych wniosków.

- Możliwość zmiany kwoty. Jeśli potrzeby dziecka wzrosną lub zmieni się sytuacja finansowa rodziców, każda ze stron może w postępowanie sądowym żądać zmiany wysokości świadczeń na zasadach ogólnych.

- Wygaśnięcie obowiązku (25 lat). Obowiązek alimentacyjny wygasa z mocy prawa z dniem ukończenia przez dziecko 25. roku życia, chyba że posiada ono orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Postępowanie wykonawcze w sprawach rodzinnych i opiekuńczych

Orzeczenie sądu to dopiero połowa sukcesu, kluczem jest jego skuteczne wykonanie, dlatego Ministerstwo Sprawiedliwości wprowadza zmiany w prawie, tworząc osobne i kompleksowe postępowanie wykonawcze w sprawach rodzinnych i opiekuńczych. Nowe przepisy eliminują chaos prawny i dają sędziom oraz kuratorom sądowym realne narzędzia do skutecznego działania. Służy to ochronie dziecka przed krzywdzeniem.

- Uporządkowanie i ujednolicenie prawa. Dotychczas przepisy wykonawcze były rozproszone w wielu różnych aktach prawnych i nierzadko niespójne. Stworzenie kompleksowej, odrębnej regulacji eliminuje luki prawne i daje sędziom oraz kuratorom sądowym jasne, jednolite narzędzia do działania.

- Szybka reakcja w sytuacjach kryzysowych. Nowe procedury wykonawcze pozwalają państwu na szybsze i elastyczne reagowanie, gdy zagrożone jest bezpieczeństwo dziecka.

- Wzmocnienie roli kuratora sądowego. Stanie się organem postępowania wykonawczego. Wprowadzone zostanie szczegółowe uregulowanie uprawnień i obowiązków zawodowego kuratora sądowego nadając im rangę ustawową, rozszerzając je i doregulowując to co dotychczas nie było uregulowane. Zmiana ta była od lat postulowana przez środowisko kuratorów sądowych.

- Kurator sądowy w nowym systemie będzie miał rozszerzone uprawnienia: będzie mógł rozmawiać z dzieckiem bez obecności rodziców czy opiekunów, przeglądać dokumentację wrażliwą, korzystać z Krajowego Rejestru Karnego oraz żądać informacji od instytucji, aby lepiej chronić dziecko i realizować orzeczenia sądowe. Zależy nam, aby orzeczenia nie były tylko papierem, lecz rzeczywistością dla dziecka - podkreślił Mateusz Korzeniowski, kurator, zastępca dyrektora Departamentu Spraw Rodzinnych i Nieletnich.

Nowelizacja ustawy o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów (OZSS)

Bez sprawnego i profesjonalnego zaplecza eksperckiego w postaci OZSS, szybkie i trafne orzekanie o pieczy współdzielonej czy kontaktach z dzieckiem nie byłoby w praktyce możliwe. Nowelizacja ustawy o OZSS adresuje jedną z głównych przyczyn przewlekłości spraw rodzinnych, czyli wielomiesięczne oczekiwanie na opinie specjalistów.

- Przyspieszenie postępowań. Zmiany mają na celu usprawnienie pracy zespołów i skrócenie czasu wydawania opinii, co bezpośrednio przełoży się na szybsze rozstrzyganie sporów.

- Kadrowe wzmocnienie i stabilizacja. Dotychczasowe niskie zarobki powodowały ogromną rotację pracowników i brak chętnych do pracy. Nowelizacja wprowadza nowe zasady wynagradzania oraz system awansów (stopnie służbowe), co pozwoli zatrzymać wysokiej klasy ekspertów (psychologów, pedagogów, pediatrów) i przyciągnąć nowych.

- Wyższa jakość opinii dla sądów. Aktualizacja standardów opiniowania, rozszerzenie oferty szkoleń oraz stosowanie mechanizmów okresowej ewaluacji pracy specjalistów gwarantuje rzetelność i profesjonalizm wydawanych opinii. Na ich podstawie sądy podejmują kluczowe decyzje dotyczące przyszłości dzieci.

- Realne zabezpieczenie dobra dziecka. Sprawnie działający i stabilny kadrowo OZSS to szybsza diagnoza sytuacji rodzinnej, co minimalizuje stres najmłodszych związany z przedłużającym się procesem sądowym.

Koniec z orzekaniem o winie przy rozwodzie. Co się zmieni?

Kolejnym elementem reformy jest rezygnacja z orzekania przez sąd o winie rozkładu pożycia przy rozwodzie i separacji.

- W postępowaniach rozwodowych z orzekaniem o winie, konflikt wydłuża się, a dziecko angażowane jest w niepewność i poczucie krzywdy z powodu rozpadu rodziny. Eliminacja orzekania o winie pozwoli na szybsze i mniej stresujące rozwiązanie spraw, koncentrując się na zabezpieczeniu dziecka oraz jego stabilności – mówi Małgorzata Wojciechowska, psycholog i biegła sądowa.

- Sąd nie będzie już badał winy, a instytucja ta zostanie wyeliminowana z przepisów kodeksowych.

- Dane statystyczne wskazują, że sprawy z orzekaniem o winie, stanowiące w ostatnich latach kilkanaście procent wszystkich rozwodów są wyraźnie dłuższe. Rozwody bez orzekania o winie najczęściej kończą się w ciągu 2–6 miesięcy, podczas gdy sprawy z ustalaniem winy trwają często rok, a w wielu przypadkach nawet 2 lata lub dłużej.

- Dotychczasowe orzekanie o winie wydłużało postępowania, sprzyjało eskalacji konfliktu między małżonkami, rozszerzało spór na dzieci oraz członków rodziny, a także utrudniało osiągnięcie porozumienia w sprawach dotyczących opieki i wychowania dzieci. Kwestia ta bywała również wykorzystywana instrumentalnie jako narzędzie nacisku w sporach o alimenty, kontakty z dzieckiem czy podział majątku. W rezultacie postępowanie sądowe koncentrowało się na wzajemnych zarzutach zamiast na szybkim i spokojnym uporządkowaniu sytuacji stron po rozstaniu.

- Rezygnacja z badania winy pozwoli skrócić czas trwania postepowań i skierować całą uwagę sądu na ochronę dobra małoletnich oraz stabilizację ich sytuacji życiowej. Reforma nie zmienia przy tym podstawowej przesłanki rozwodu. Nadal konieczne będzie wykazanie zupełnego i trwałego rozkładu pożycia. Projekt wpisuje się w dominujący w Europie model „no-fault divorce”, funkcjonujący m.in. w Niemczech, Hiszpanii, Portugalii, Holandii oraz w państwach skandynawskich.

- Jednocześnie projekt wprowadza nowe zasady alimentacji po rozwodzie, oparte nie na winie, lecz na rzeczywistej sytuacji ekonomicznej stron, ich możliwościach zarobkowych i majątkowych oraz podziale ról w trakcie małżeństwa. Co do zasady obowiązek alimentacyjny po rozwodzie będzie ustalany na czas określony, nie dłuższy niż pięć lat. W wyjątkowych, szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd będzie mógł ten okres przedłużyć.

Przygotowany pakiet reform to ważna zmiana w polskim prawie rodzinnym, która stawia w centrum realne dobro najmłodszych. Ministerstwo Sprawiedliwości wprowadza elastyczną pieczę współdzieloną dopasowaną do potrzeb dziecka oraz szybkie postępowanie o alimenty podstawowe z nakazem w 7 dni. Całość dopełnia osobne postępowanie wykonawcze w sprawach rodzinnych i opiekuńczych, które gwarantuje, że orzeczenia chroniące dzieci będą skutecznie egzekwowane w praktyce.

UWAGA: komunikaty publikowane są w serwisie PAP bez wprowadzania przez PAP SA jakichkolwiek zmian w ich treści, w formie dostarczonej przez nadawcę. Nadawca komunikatu ponosi odpowiedzialność za jego treść – z zastrzeżeniem postanowień art. 42 ust. 2 ustawy Prawo prasowe.(PAP)

kom/ azk/ mhr/