Izba gospodarki odpadami: projekt UC100 generuje ryzyko zamiast odpowiadać na wyzwania

Polska musi dostosować system odzysku recyklingu opakowań do rozporządzenia UE w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych (PPWR). PPWR weszło w życie 11 lutego 2025 roku. Większość jego przepisów zacznie obowiązywać od 12 sierpnia 2026 roku, bez potrzeby transpozycji do prawa krajowego, choć konieczne są uzupełniające regulacje krajowe. Jednym z filarów nowego porządku prawnego są artykuły 44-47 rozporządzenia, tworzące kompleksowy system rozszerzonej odpowiedzialności producentów (ROP, ang. EPR - extended producer responsibility). Chodzi m.in. o ich finansową odpowiedzialność za pełne zagospodarowanie odpadów opakowaniowych powstałych po zużyciu produktów - od zbiórki, przez sortowanie i recykling, aż po unieszkodliwianie odpadów.

W Polsce obecnie system ten opiera się na organizacjach odzysku opakowań, będących spółkami akcyjnymi. Przedsiębiorcy wprowadzający produkty w opakowaniach mogą delegować obowiązki recyklingu właśnie na te podmioty, wnosząc stosowne opłaty. System ten funkcjonuje od ponad dwudziestu lat i zdążył wypracować własną infrastrukturę, sieć umów z przedsiębiorcami komunalnymi oraz doświadczenie operacyjne.

Więcej o organizacjach odzysku przeczytaj na stronie: www.organizacjeodzysku.pl

„Co bardzo istotne, ten system zachęca wszystkie uczestniczące w nim podmioty do osiągnięcia wymaganego prawem poziomu recyklingu w sposób możliwie najbardziej efektywny i opłacalny. Działają mechanizmy rynkowe. System oparty na konkurencji między organizacjami odzysku opakowań przez lata dowiódł swojej efektywności” - wyjaśnia dr Michniewska.

Podobne wnioski płyną z zaprezentowanego 11 czerwca opracowania ekonomicznego Instytutu Finansów Publicznych (IFP):

https://pap-mediaroom.pl/biznes-i-finanse/debata-o-odpowiedzialnosci-producentow-za-odpady-eksperci-wskazuja-na-ryzyka 

Jak wskazali autorzy opracowania, Polska w ciągu ostatnich dwóch dekad osiągnęła znaczący postęp w gospodarce odpadami opakowaniowymi. Poziom recyklingu wzrósł z 26,3 proc. w 2003 r. do 67,4 proc. w 2023 r., a masa odpadów opakowaniowych poddawanych recyklingowi zwiększyła się ponad sześciokrotnie.

Czy PPWR zmusza nas do zmiany?

Projekt nowej ustawy o opakowaniach i odpadach opakowaniowych (sygnatura UC100 w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów) jest uzasadniany potrzebą dostosowania polskich przepisów do wymogów PPWR. Eksperci zwracają jednak uwagę, że PPWR nie zabrania modyfikować i doskonalić obecnego systemu, aby coraz lepiej służył redukcji odpadów.

Niemniej Ministerstwo Klimatu i Środowiska proponuje jego całkowitą likwidację i przekazanie zadań związanych z ROP do centralnej państwowej instytucji - Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. NFOŚiGW miałby działać w imieniu producentów, gromadzić środki z nowej opłaty opakowaniowej i redystrybuować je pomiędzy gminy oraz innych uczestników systemu zagospodarowania odpadów opakowaniowych. Nie wiadomo jednak, według jakich dokładnie procedur będzie się to odbywało. Natomiast wysokość opłat będzie stała i ustalana odgórnie przez resort klimatu. W związku z tym w analizach eksperckich pojawia się wniosek, że nowa opłata opakowaniowa będzie w praktyce kolejnym podatkiem.

„Wiele analiz, w tym szczegółowe uwagi Konfederacji Lewiatan oraz analiza Forum Obywatelskiego Rozwoju, wskazują, że ten redystrybucyjno-fiskalny charakter UC100 nie gwarantuje efektywności. Ponadto likwidacja obecnego systemu spowoduje rozerwanie wypracowanych przez lata łańcuchów współpracy pomiędzy wprowadzającymi a recyklerami i sortowniami” - mówi Błażej Fidziński, ekspert spółki Eko Cykl Organizacja Odzysku Opakowań S.A. odpowiedzialny za wdrażanie usług związanych z PPWR.

Jak dodaje, projekt ustawy nie zawiera mechanizmów motywujących do wyższego poziomu recyklingu. W ocenie skutków regulacji dołączonych do projektu znajdują się natomiast prognozy znaczącego wzrostu nakładów pieniężnych od producentów, z obecnego 1,5 mld zł do ponad 5 mld zł w 2028. Koszty te zostaną przerzucone na konsumentów. Wszystko to razem, według niego, nie służy realizacji nadrzędnego celu PPWR, jakim jest redukcja odpadów trafiających do środowiska przy jednoczesnym jak najmniejszym obciążeniu obywateli kosztami.

Co z firmami, które zakończą działalność w wyniku wejścia w życie ustawy?

Organizacje odzysku opakowań, po dwuletnim okresie przejściowym, mają zakończyć działalność w dotychczasowej formie w 2028 roku. Ten właśnie horyzont czasowy budzi największe kontrowersje w wielu branżach. W latach 2027–2028 przedsiębiorcy będą bowiem jednocześnie zobowiązani do wnoszenia nowej opłaty opakowaniowej oraz ponoszenia kosztów recyklingu w ramach obowiązującego jeszcze systemu opartego na organizacjach odzysku. Podwójne obciążenie kosztami jest wskazywane przez ekspertów i organizacje branżowe jako jedno z najpoważniejszych zagrożeń reformy, ponieważ skutkowałoby szybkim wzrostem cen produktów najczęściej sprzedawanych w opakowaniach: żywności, środków czystości, kosmetyków.

Ale specjaliści widzą jeszcze dwie konsekwencje projektowanej zmiany, które należałoby rozważyć. Po pierwsze, organizacje odzysku są ustawowo zobowiązane do przekazywania 5% swoich przychodów na edukację ekologiczną, co doprowadziło do wielu ciekawych i innowacyjnych projektów. Ustawa nie określa, jaką część wpływów ani w jakim trybie NFOŚiGW ma przekazywać na edukację ekologiczną. Zniknie też motywacja, którą organizacje odzysku mają obecnie do konkurowania atrakcyjnością j jakością swoich kampanii edukacyjnych.

Po drugie, jak przypomina mec. Jarosław Kulawik, partner Kancelarii Mazurek i Partnerzy, projekt UC100 przewiduje de facto likwidację istniejących organizacji odzysku opakowań - podmiotów, które przez ponad dwie dekady realizowały środowiskowo-sprawozdawcze obowiązki producentów. “Uzasadnienie do projektu ustawy zawiera twierdzenie, że obecny system nie jest dostatecznie efektywny. Jednak na żadnym etapie Ministerstwo Klimatu i Środowiska nie przedstawiło żadnej analizy, która by to potwierdzała. Tymczasem niezależne opracowania potwierdzają, że organizacje odzysku efektywnie i wydajnie kosztowo realizują cel recyklingu na wymaganym poziomie” - mówi prawnik.

Jego zdaniem, likwidacja organizacji odzysku bez merytorycznego uzasadnienia oznaczałaby poważne ograniczenie działalności biznesowej.

„Udziałowcy tych spółek poczynili inwestycje w ich rozwój, wierząc w stabilność przepisów prawa. Zmiana legislacyjna zmuszająca ich do zakończenia działalności może być uznana za naruszenie konstytucyjnych praw nabytych organizacji odzysku opakowań. Wśród udziałowców są polskie i zagraniczne podmioty, które mogą w tej sytuacji wystąpić o odszkodowanie od państwa, czyli w praktyce od polskich podatników” - podkreśla mec. Kulawik.

Źródło informacji: Eko Cykl Organizacja Odzysku Opakowań S.A.